In het Nederlandse strafrecht bestaat de mogelijkheid voor een verdachte om zich te beroepen op het noodweerexces — een juridisch begrip dat nauw samenhangt met zelfverdediging, maar net iets anders werkt. Het noodweerexcuus kan in sommige gevallen leiden tot vrijspraak, zelfs wanneer iemand geweld heeft gebruikt dat op zichzelf strafbaar zou zijn.

Wat is het noodweerexces?

Het noodweerexcuus (artikel 41, lid 2 van het Wetboek van Strafrecht) is een schulduitsluitingsgrond. Dat betekent dat het geweld van de dader wel strafbaar is, maar dat hem of haar geen persoonlijk verwijt kan worden gemaakt omdat het in een specifieke situatie begrijpelijk of onvermijdelijk was.

Het noodweerexcuus doet zich voor wanneer iemand disproportioneel of onrechtmatig geweld gebruikt, maar dit doet onder invloed van hevige gemoedsbewegingen die zijn ontstaan door een aanval waartegen die persoon zich probeerde te verdedigen.

Kort gezegd: de verdediging ging te ver, maar is psychologisch verklaarbaar.

Verschil met “gewoon” noodweer

Het gewone noodweer (artikel 41, lid 1 Sr) is een rechtvaardigingsgrond: als iemand zich op een juiste manier verdedigt tegen een directe aanval, is het gebruikte geweld niet strafbaar.

Bij het noodweerexces is het geweld niet helemaal rechtmatig (bijvoorbeeld te heftig of te laat ingezet), maar wordt de dader alsnog niet gestraft vanwege de psychische druk van het moment.

Voorwaarden voor het noodweerexces

Voor een succesvol beroep op het noodweerexcuus moet aan enkele voorwaarden worden voldaan:

• Er was sprake van een onrechtmatige aanval of directe dreiging.
• De dader probeerde zich te verdedigen, maar ging hierin te ver.
• De overschrijding vond plaats vanwege hevige emoties zoals angst of paniek.
• De reactie was niet gepland, maar ontstond spontaan door de omstandigheden.

Enkele praktijkvoorbeelden

1. De overvallen winkelier
   Een winkelier wordt bedreigd met een mes tijdens een overval. Nadat de overvaller begint weg te rennen, slaat de winkelier hem met een honkbalknuppel neer. De dreiging was op dat moment voorbij, maar vanwege paniek en opwinding kan het noodweerexcuus worden aanvaard.
2. De mishandelde partner
   Een vrouw wordt jarenlang mishandeld door haar partner. Op een avond wordt ze wederom geslagen en duwt ze hem van zich af, waarna ze hem steekt met een mes. De steek was misschien te heftig als reactie, maar de emotionele situatie kan leiden tot toepassing van het noodweerexcuus.
3. De belaagde fietser
   Een fietser wordt klemgereden en geïntimideerd door meerdere personen. In een paniekreactie slaat hij één van hen hard met een fietspomp. Achteraf blijkt dat de dreiging al afnam, maar door de intense stress wordt het noodweerexcuus toegepast.

Geen vrijbrief voor buitensporig geweld

Belangrijk is dat het noodweerexcuus geen vrijbrief is voor wraak of buitensporig geweld. Het moet altijd gaan om een acute dreiging en een emotionele, niet-doordachte reactie. Als iemand met voorbedachte rade of vanuit woede reageert terwijl er geen directe noodsituatie meer is, zal het excuus niet worden aanvaard.

Slot

Het noodweerexcuus speelt een belangrijke rol in het strafrecht om recht te doen aan menselijk gedrag onder extreme druk. Het erkent dat mensen in paniek of angst niet altijd rationeel handelen — en dat dat in sommige gevallen strafuitsluiting kan rechtvaardigen.