OSLO –Op 22 juli 2011 werd Noorwegen opgeschrikt door de dodelijkste terreuraanslag in zijn moderne geschiedenis. Anders Behring Breivik, een extreemrechtse terrorist, liet eerst een autobom ontploffen in het regeringsdistrict van Oslo en trok vervolgens naar het eiland Utøya, waar hij tientallen jongeren koelbloedig executeerde. In totaal vielen er 77 doden en honderden gewonden. Wie is deze man, wat dreef hem tot zijn gruwelijke daden en hoe verliep de rechtszaak? 

De man achter de aanslag: Anders Behring Breivik

Anders Behring Breivik werd geboren op 13 februari 1979 in Oslo. Zijn jeugd werd gekenmerkt door instabiliteit. Zijn moeder, Wenche Behring, had psychische problemen en er zijn rapporten over emotionele verwaarlozing. Op jonge leeftijd werd hij onder toezicht van de kinderbescherming geplaatst, maar hij groeide uiteindelijk op in Noorwegen. 

Als jongvolwassene raakte hij gefrustreerd over de samenleving en radicaliseerde hij geleidelijk. Hij werd geobsedeerd door extreemrechtse ideologieën, islamofobie en nationalisme. In de jaren voor de aanslagen schreef hij een manifest van 1.500 pagina’s, getiteld 2083: A European Declaration of Independence, waarin hij zijn afkeer van multiculturalisme en linkse politiek uiteenzette. Hij zag zichzelf als een “kruisvaarder” die Europa moest redden van een vermeende islamisering. 


De aanslagen van 22 juli 2011 

Bomaanslag in Oslo

Op de middag van 22 juli parkeerde Breivik een bestelbus vol explosieven bij het regeringsgebouw in Oslo. Rond 15:25 uur ontplofte de bom, waarbij acht mensen om het leven kwamen en tientallen gewonden vielen. Het centrum van Oslo werd verwoest, met ramen die tot honderden meters ver versplinterden. De autoriteiten dachten aanvankelijk aan een internationale terreuraanslag, maar wisten niet dat dit slechts het begin was. 

Massamoord op Utøya

Terwijl de hulpdiensten in Oslo nog bezig waren met de eerste ramp, stapte Breivik verkleed als politieagent in een auto en reed hij naar Utøya, een eiland op ongeveer 40 km van Oslo. Op Utøya vond op dat moment een zomerkamp plaats van de jongerenorganisatie van de Noorse Arbeiderspartij (AUF). 

Rond 17:00 uur zette Breivik voet aan wal en begon hij methodisch zijn moordpartij. Hij riep jongeren naar zich toe, zogenaamd om hen te beschermen na de aanslag in Oslo. Maar zodra ze dichtbij kwamen, opende hij het vuur. 

Wat volgde was een nachtmerrie van ruim een uur. Jongeren renden voor hun leven, sommigen sprongen in het water in een poging te ontsnappen, terwijl anderen zich verstopten in bosjes of onder bedden. Breivik schoot hen systematisch neer, vaak meerdere keren om er zeker van te zijn dat ze dood waren. In totaal doodde hij 69 mensen, de meesten tussen de 14 en 19 jaar oud. 

De politie, die op dat moment nog in Oslo was, had moeite om het eiland te bereiken. Pas na 72 minuten werd Breivik overmeesterd en gaf hij zich zonder verzet over. 

Slachtoffers en impact

De aanval op Utøya liet diepe wonden achter. Onder de slachtoffers bevonden zich veelbelovende jonge politici en activisten. Noorwegen, een land dat tot dan toe weinig te maken had met terrorisme, was in diepe rouw. Overlevenden spraken over de horror van die dag, over hoe ze geliefden zagen sterven en zelf op het nippertje ontsnapten. 

De aanslag had ook een politieke en maatschappelijke impact. Breivik wilde met zijn daden de Noorse Arbeiderspartij treffen, die hij verantwoordelijk hield voor immigratiebeleid en multiculturalisme. Maar in plaats daarvan bracht de aanval het land dichter bij elkaar. Premier Jens Stoltenberg benadrukte dat Noorwegen zou reageren met “meer democratie en meer openheid”. 

De rechtszaak: een kille terrorist

Breivik werd opgesloten en tijdens zijn rechtszaak in 2012 bleek hij volledig toerekeningsvatbaar. Hij gaf ruiterlijk toe de aanslagen te hebben gepleegd, maar toonde geen spijt. Integendeel, hij beschouwde zichzelf als een verzetsstrijder en bracht tijdens de zittingen zelfs een extreemrechtse groet. 

De rechtbank veroordeelde hem tot 21 jaar cel met de mogelijkheid tot verlenging. Dit is de maximale straf in Noorwegen, maar het betekent feitelijk een levenslange gevangenisstraf als hij als gevaarlijk blijft worden beschouwd. 

Huidige situatie van Breivik

Breivik zit in een streng beveiligde gevangenis, waar hij een relatief comfortabele cel heeft met een tv, computer (zonder internet) en een fitnessruimte. Hij heeft meerdere keren geprobeerd contact te zoeken met extreemrechtse groeperingen, maar zijn invloed buiten de gevangenis is beperkt gebleven. In 2016 klaagde hij de Noorse staat aan wegens “onmenselijke behandeling”, omdat hij in isolement zat. De rechter gaf hem deels gelijk, maar deze uitspraak werd later teruggedraaid. 

Conclusie: een wonde die blijft 

De aanslagen van 22 juli 2011 blijven een diep litteken in de Noorse geschiedenis. Ze toonden aan dat extremisme niet alleen van buitenaf komt, maar ook uit de eigen samenleving kan ontstaan. Overlevenden en nabestaanden dragen de pijn nog altijd met zich mee, maar Noorwegen koos ervoor om haat met liefde en democratie te bestrijden. 

Breivik mag dan in de gevangenis zitten, maar zijn daden blijven een herinnering aan hoe gevaarlijk extremistische ideologieën kunnen zijn.