Bilthoven, 8 februari 2014 – Op brute wijze werd voormalig minister van Volksgezondheid Els Borst (81) vermoord in haar woning in Bilthoven. Haar lichaam werd twee dagen later ontdekt door vrienden. De dader bleek Bart van U., een psychiatrisch patiënt met een lange geschiedenis van psychoses en agressief gedrag. Zijn veroordeling leidde tot maatschappelijke discussies over de zorg voor verwarde personen en het functioneren van de rechtsstaat. 

— 

Het slachtoffer: Els Borst

Els Borst was een gerespecteerd politicus en een sleutelfiguur in de Nederlandse gezondheidszorg. Als minister van Volksgezondheid voor D66 (1994-2002) speelde ze een cruciale rol in de legalisering van euthanasie, waarmee Nederland als eerste land ter wereld een wettelijk kader creëerde voor hulp bij levensbeëindiging. 

Na haar politieke carrière bleef Borst actief in het publieke debat, met name op het gebied van medische ethiek en zorginnovatie. Haar gewelddadige dood schokte Nederland en riep vragen op over de motieven en achtergronden van de dader. 

— 

De dader: Bart van U.

Bart van U., geboren in 1976, was een man met een lange geschiedenis van psychische problemen. Hij leed aan paranoïde schizofrenie en had in het verleden gewelddadige uitbarstingen gehad. Zijn familie had meerdere keren gewaarschuwd voor zijn gevaarlijke gedrag, maar justitie en de geestelijke gezondheidszorg grepen niet in. 

Van U. geloofde dat hij een ‘goddelijke opdracht’ had om Els Borst te doden, omdat hij haar verantwoordelijk hield voor de legalisering van euthanasie, wat hij beschouwde als ‘genocide op zwakkeren’. 

In januari 2015 werd hij gearresteerd voor de moord op zijn zus Loïs, die hij had neergestoken in haar woning in Rotterdam. Tijdens verhoren bekende hij ook de moord op Borst. Hij legde een gedetailleerde verklaring af over hoe hij haar had opgewacht en met 41 messteken om het leven had gebracht. 

— 

Het falen van de zorg en justitie

Het onderzoek naar Van U. bracht ernstige tekortkomingen in de Nederlandse zorg- en justitieketen aan het licht. Zijn moeder en zus hadden jarenlang geprobeerd hulp te krijgen voor zijn psychische problemen. Hij was meerdere keren door de politie opgepakt voor verward gedrag, maar telkens weer vrijgelaten omdat hij geen strafbare feiten had gepleegd. 

In 2012 had het Openbaar Ministerie (OM) al een poging gedaan om hem onder toezicht te stellen, maar omdat hij weigerde mee te werken aan psychiatrisch onderzoek, werd deze zaak geseponeerd. Dit leidde ertoe dat Van U. jarenlang zonder behandeling rondliep, terwijl hij een duidelijk gevaar vormde voor zichzelf en anderen. 

Een onafhankelijke onderzoekscommissie onder leiding van oud-minister Rein Jan Hoekstra concludeerde later: “Alles wat fout kon gaan, is fout gegaan.”

— 

De rechtszaak en de uitspraak

De rechtszaak tegen Bart van U. begon in 2016. Deskundigen verklaarden dat hij leed aan een chronische paranoïde psychose, waardoor hij zijn handelen niet kon overzien. De rechtbank oordeelde daarom dat hij volledig ontoerekeningsvatbaar was en legde hem tbs met dwangverpleging op. 

In hoger beroep, in 2017, kwam het gerechtshof echter tot een andere conclusie. Ondanks zijn ernstige psychische stoornis werd Van U. gedeeltelijk toerekeningsvatbaar verklaard. De rechter oordeelde dat hij tijdens de moorden enig besef had van zijn handelen en legde hem een gevangenisstraf van acht jaar op, naast de tbs-maatregel. 

De uitspraak was opvallend, omdat een combinatie van tbs en een lange gevangenisstraf zeldzaam is. Normaal gesproken wordt tbs alleen opgelegd als iemand volledig ontoerekeningsvatbaar is. De rechter motiveerde deze beslissing als volgt: 

“Hoewel de verdachte lijdt aan een ernstige psychische stoornis, was hij ten tijde van de moorden in staat om zijn handelingen te plannen en doelbewust uit te voeren. Hij heeft vooraf nagedacht over zijn daden en heeft na afloop geen spijt betuigd. Dit rechtvaardigt een gevangenisstraf, gevolgd door intensieve psychiatrische behandeling.”

Het hof gaf in zijn uitspraak ook stevige kritiek op de falende instanties die Van U. jarenlang hadden laten lopen zonder behandeling. 

— 

Maatschappelijke impact en nasleep

De moord op Els Borst en de veroordeling van Bart van U. leidden tot een brede maatschappelijke discussie over de zorg voor gevaarlijke psychiatrische patiënten. Justitie en de GGZ werden aangespoord om sneller in te grijpen bij verwarde personen. 

Het kabinet nam verschillende maatregelen om dit soort incidenten in de toekomst te voorkomen, zoals snellere gedwongen opnameprocedures en een nauwere samenwerking tussen politie en zorginstanties. Toch blijven critici waarschuwen dat structurele problemen nog steeds niet zijn opgelost. 

Els Borst werd in 2014 herdacht als een gedreven en zorgzame politica, die haar leven wijdde aan de verbetering van de gezondheidszorg. Haar dood blijft een tragisch voorbeeld van hoe falende zorg en justitie kunnen leiden tot een onnodig en gruwelijk verlies.